Warschau, dag 1 en 2 en de reisdag.

Eigenlijk wilde ik vorig jaar al, na afloop van mijn vakanties in Wroclaw en Krakau al Warschau bezoeken, maar het zat er niet in. Dus maar de herfstvakantie benut om deze stad, waar ik 25 jaar geleden ook een paar dagen was, eens opnieuw te bezichtigen. Veel moest wel veranderd zijn.

De heenreis verliep niet echt voorspoedig. Nog steeds is er geen rechtstreekse treinverbinding tussen Groningen en Leer, vanwege een kapotte spoorbrug in Duitsland. Al jaren geleden gebeurd, maar nog steeds niets aan gedaan. De trein van Bremen naar Berlijn had vertraging, waardoor ik onmogelijk de aansluitende trein naar Frankfurt kon nemen. De volgende trein was niet op tijd om in Rzepin, net over de grens met Polen, de laatste trein naar Warschau te halen. Er werd namelijk gewerkt aan het neerzetten van een spoorbrug (daar wel), en vervangende bussen deden er te lang over. Gelukkig ontmoette ik een Duitse priester uit Hamelen (van de rattenvanger) die met hetzelfde probleem zat. Samen een taxi genomen en de kosten gedeeld. Ook een mooi gesprek gehad in de trein van Berlijn naar Frankfurt.

In de volgende trein zat ik aanvankelijk op een gereserveerde plaats. Toen die werd opgeëist, kwam ik naast een Indische student uit Mumbai, die studeerde in Helsinki, te zitten, Hij werd als enige naar zijn paspoort gevraagd, door vier Poolse spoorwegagenten. Discriminatie is dus nog aanwezig. We kamen in gesprek. Nog nooit had ik zo’n wijs persoon van 19 jaar ontmoet. Het ging over India, Finland, godsdienst, humanisme, geschiedenis, Trump, Gaza, en nog veel meer. Hij bleek humanist, net als ik. Iemand met zoveel talenten, moet toch iets voor zijn land kunnen betekenen. Ik hoop dat hij later president wordt. Maar dan moet hij ook nog acteertalent en overtuigingskracht bezitten. Onthoud de naam Ishaan.

De volgende dag wilde ik een free guided tour door de binnenstad doen. Maar het was niet mogelijk om bij de verzamelplaats te komen. Bij het beeld van Kopernicus werd een film opgenomen gebaseerd op een boek van een beroemde Poolse schrijver. Zo te zien speelde het zich af in de 19^e eeuw. Dus maar wat door de stad gewandeld. Een aantal dingen herkende ik, maar veel ook niet. Het plein waar het graf van de onbekende soldaat ligt, was veel kleiner geworden, omdat er een tentoonstelling was te zien van het plein in vroegere dagen. Het plein heeft vele namen gehad: Vrijheidsplein, Adolf Hitlerplatz, maar nu is het genoemd naar de eerste president van het nieuwe Polen (1918 ontstond het weer naar ruim 120 jaar verdeeld te zijn geweest), Pisudski. Nu een nationale held, maar het was ook een dictator en een anti-semiet.

Op het plein ook een monument ter nagedachtenis aan de vliegramp bij Smolensk in 2010, toen bij slecht weer een Pools vliegtuig, met de Poolse president (Kaczynski) erin (zijn beeld staat aan de andere kant van de straat), op weg naar de herdenking bij Katyn, verongelukte. De president zou de piloot gedwongen hebben te landen, terwijl deze het onverantwoord had gevonden. Zijn tweelingbroer, nog steeds actief bij de PIS-partij, zou nog een graadje erger zijn dan de overleden nationalistische anti-democraat.

Om 13.30 meegedaan aan een andere free tour met als thema Warschau in WOII. Vele interessante anekdotes. Bijvoorbeeld over de SS-commandant Kucerna. Deze gedroeg zich als een beest en nam willekeurig 300 Polen per dag gevangen. Daarom werd hij door het Poolse verzet geliquideerd (wel na een proces, het verzet kende ook een rechtbank). Maar zijn verloofde was zwanger. In nazi-Duitsland kon natuurlijk een vrouw niet een kind hebben zonder dat ze getrouwd was. Dus werd er een speciale bruiloft georganiseerd, waarbij ze naast de kist van haar overleden man stond. Meteen na afloop was de begrafenis.

De Polen hebben dat niet gezien. In bepaalde delen van de stad woonden en werkten alleen Duitsers. Een deel was voor de administratie, het andere deel voor militairen, politie en SS. Er reed een tram tussen beiden delen, die natuurlijk niet toegankelijk was voor Polen.

Een andere leuke anekdote: het beeld van schrijver/dichter Adam Mickiewicz werd aan het eind van de oorlog gesloopt. Op onverklaarbare wijze kwam zijn hoofd in Hamburg terecht. Na de oorlog ontving de Poolse regering allerlei kisten met documenten. Maar in een van die kisten zat ook een bronzen hoofd van Herman Göring. Dit werd omgesmolten en daarna werd van het brons het nieuwe hoofd van Adam gemaakt.

Warschau is trouwens voor 90% verwoest in WOII. Al 10% tijdens de septemberdagen van 1939, nog veel meer tijdens de getto-opstand van 1943 en ook de opstand van augustus 1944 zorgde voor veel verwoesting. Maar het grootste gedeelte werd na afloop van de capitulatie van het verzet (2 oktober) verwoest. De Russen stonden aan de andere kant van de Weichsel, maar kwamen niet in actie. Daarom werd de wijk Praga maar voor 20% verwoest. Hier vonden ook de opnamen plaats van de Pianist. Na afloop van de opstand, waarbij honderdduizenden het leven lieten, werden veel Polen afgevoerd naar concentratiekampen. Van de ruim 1 miljoen inwoners, was slechts een gering aantal overgebleven, dat ondergronds woonde. Elk jaar op 1 augustus, 17.00 uur, het tijdstip waarop de opstand begon, is iedereen in Warschau 1 minuut stil en rijdt het verkeer ook niet.

We liepen steeds op de grens van het voormalige getto. Op veel plaatsen waar vroeger de muur liep (20 november werd het getto ingericht en moesten alle 360.000 Joden uit Warschau zich naar dit gebied van 2 bij 3 kilometer begeven. Door hongersnood en ziektes stierven al snel 100.000 mensen. Ze werden aangevuld met Joden van andere plaatsen uit de omgeving en soms zelfs uit het buitenland. Er hebben op een gegeven moment een half miljoen Joden in het getto, in het centrum van Warschau, gewoond. Van juli t/m september 1942 werd het merendeel vergast in Treblinka, een uurtje rijden met de trein. Een paar duizend slecht bewapende Joden startte op 19 april 1943, toen de Nazi’s het getto wilden liquideren een opstand. De meesten overleefden niet, maar enkelen wisten via de riolen te ontkomen. Onder hen Martin Gray, de schrijver van “Uit naam al de mijnen”, waarin hij over zijn oorlogsbelevenissen (overleven in het getto (smokkelen), overleefde Treblinka, vocht mee in de opstand, vocht daarna mee met het Rode Leger en emigreerde na de oorlog naar Amerika) vertelt. Er is een film en een miniserie gemaakt van het boek. Boek, film en serie zijn aanraders.

De volgende dag een wat kortere guided tour genomen. Dit keer met thema: Koude oorlog in Warschau. Een kleine groep, die voor 60% uit Nederlanders bestond. Veel oude hoofdkwartieren van communistische instanties gezien. De collectivisatie is in Polen nooit gelukt en men is zelfs in 1956 gestopt. Wellicht omdat de Poolse leiders die het moesten organiseren lange tijd in Moskou hadden doorgebracht en veel over de Hodomor (de hongerjaren in Oekraine in de jaren 30) hadden gehoord.

Een leuk feitje: het hoofdkwartier van de geheime dienst werd na 1991 de aandelenmarkt. Ook werd er veel verteld hoe men boeken en pamfletten via Zweden van en naar Polen smokkelde. Het zou om 100.00 boeken in totaal gaan. Vaak werden douaniers omgekocht met coca cola en westerse drank parfums. Ook over spionage, radio free Europe, waar de Russen wilden infiltreren, werd veel gezegd. We kregen ook de grondwet van het communistische Polen te zien, keurig in Cyrillisch geschreven, met nog kanttekeningen van Stalin himself.

Daarna een bezoek gebracht aan het nationaal museum. Veel schilderkunst, dus maar kort gebleven. Gelukkig was het vrij toegankelijk en had men goede soep. Daarna naar het Pawiak museum gewandeld. Dit was de voormalige gevangenis en lag in het Joodse getto. Er hebben tussen 1939 en 1945 ongeveer 100.000 mensen verbleven, van wie er in de gevangenis 35.000 zijn vermoord. De overige gingen naar diverse concentratiekampen. Veel spullen, foto’s documenten, kleding en tekeningen gezien. Wel erg warm. Toen naar de Umschlagplatz gewandeld, wat nu niet meer is dan een herdenkingsplaquette. Wel was er een goed restaurant, waar ik een Poolse maaltijd (paddenstoelensoep, kool, aardappelpuree en een varkensschnitzel) heb genuttigd.

Met de tram terug naar mijn hostel en vandaar de schaakclub in de buurt bezocht. De lessen waren helaas net afgelopen.