DE laatste twee dagen

Opvallend aan het straatbeeld in Warschau (en de andere Poolse steden die ik vorig jaar bezocht heb): Je ziet nauwelijks kleurlingen. Ook hoor je vrijwel geen Turks of Arabisch. Wel zijn er 2 miljoen gevluchte Oekraïners in het land. Velen van hen gaan naar school, studeren of hebben een baan, vaak in winkels of in de horeca. Ik kan het verschil tussen Pools en Oekraïens niet horen, maar Joost Platje, met wie ik ruim 1,5 uur in een restaurant heb gezeten en die hier al tientallen jaren woont en werkt, kan dat wel. Er zijn veel kleine supermarkten te vinden, die lijken op buurtsupers, maar samen wel een keten (Zabka = kikker) vormen. Daarnaast ook nog andere. Maar nergens heb ik er een gezien die hetzelfde formaat heeft als bij ons een gemiddelde Plus.

Nog een paar dingen die ik vergeten ben te schrijven. Voor het begin van de 2^e Wereldoorlog wilde Polen hun goudvoorraad veilig stellen, maar door treuzelen gebeurde dat pas in september 1939, toen de nazi’s op de poort klopten. Via Roemenië, Griekenland, Frankrijk belandde het uiteindelijk in Afrika. Daarna is het naar de USA gegaan. Een gids vertelde me dat men nog steeds op zoek is naar een deel van het goud. Een andere gids beweerde dat de film “the Pianist” eigenlijk een autobiografische film is van regisseur Polanski. Veel dingen die Szpilmann in de film meemaakt, heeft in werkelijkheid Polanski zelf ervaren. Hij ontsnapte uit het getto van Krakov (zie een ander reisverslag).

Op de donderdag naar het museum van de opstand van Warschau geweest. Deze begon op 1 augustus 1944. Het Poolse verzet dacht de Duitsers te kunnen verslaan, want het Russische leger zou hen wel te hulp komen. Ze stonden aan de overkant van de Wisla. Mooi niet dus. Stalin vond het zo wel zo makkelijk dat het verzet verslagen zou worden en hij makkelijker een communistisch regime zou kunnen neerzetten. De strijd duurde twee maanden, waarna het Poolse verzet zich overgaf. Ze werden als krijgsgevangen behandeld. Wel waren er 16.000 verzetsstrijders gesneuveld, en zo’n 100.000 burgers. Velen waren door de Duitsers vermoord, anderen kwamen om bij gevechten of bombardementen). De overige burgers werden verdreven, naar concentratiekampen of moesten naar familie. Daarna werd de stad bijna compleet verwoest. Toen de Russen in januari kwamen, leefden er nog ongeveer 1000 burgers ondergronds. De stad werd snel weer herbouwd, aan de hand van tekeningen, schilderijen en foto’s. In 1946 leefden er al weer 250.000 Polen in Warschau, tien jaar later al weer 1 miljoen Tadeusz Komorowski (bijnaam Bor) de commandant, week na de oorlog uit naar Londen en was twee jaar lang de president van de Poolse regering in ballingschap.

Tijdens de tijdelijke bevrijding van Warschau werd de pers weer legaal, werd er een postdienst opgezet en ging het gewone leven zo goed als kwaad gewoon door. Veel verkeer, post, vervoer van eten en drinken, ging via de riolen. Deze waren zo belangrijk dat ze ook te zien zijn bij het herdenkingsmonument.

Het museum heeft een goede naam, maar ik vond het nogal rommelig ingedeeld. Het kan ook komen omdat er op deze dag het museum gratis toegankelijk was, zoals alle publieke musea dat een dag per week verplicht zijn. Daardoor was er veel publiek (heel veel scholieren op een schoolreisje) en was het eigenlijk veel te druk. Er was wel een chronologische looplijn, te volgen aan de hand van kalenders, waarvan je elke dag een papier kon afscheuren om te kijken wat er toen gebeurde, maar dat viel door de mensenmassa nauwelijks op. Met lijnen op de vloer of kleinere kamers is dat te verbeteren. Ook stelde het museumcafé weinig voor, en was de koffie ook slecht.

Er was nog genoeg tijd over voor een bezoek aan het Warschau museum. Hier veel statistieken over de stad, bevolkingsgroei, religie, oppervlakte, en veel archeologie en schilderijen over delen van de stad. Warschau werd rond 1300 gesticht, maar werd pas in 1569 de hoofdstad. In dat jaar werden Polen en Litouwen, op dat moment veel groter dan Polen, samengevoegd (b.v. ook Lviv, nu Oekraïne, behoorde tot het samengestelde rijk). Krakau was eerder de hoofdstad, maar Warschau, lag veel centraler dan Krakau. Vanaf dat moment ging het de stad voor de wind. Uiteindelijk zou het groeien tot ruim 1 miljoen mensen voor 1939 (waaronder ruim 350.000 Joden).

Daarna nog naar het geboortehuis van Maria SKlodowska, oftewel Marie Curie gegaan. Ze was de jongste van de vijf kinderen en de meest briljante. Omdat na de mislukte opstand van 1863 het onderwijs was gerussificeerd, kon Maria, nadat ze cum laude was geslaagd voor het examen van de middelbare school, niet studeren aan de universiteit van Warschau. Ze werkte als lerares en ondersteunde haar zus die een opleiding tot arts volgde in Parijs. Daar ging ze in 1891, ze was toen 24 jaar, wiskunde, scheikunde en natuurkunde studeren. Daar leerde ze de wetenschapper Pierre Curie kennen. Ze deed onderzoek naar de door Beckerel ontdekte radio-activiteit. Samen met hem en haar man zou ze voor haar werk in 1903 de nobelprijs voor natuurkunde krijgen. Acht jaar later kreeg ze die ook (nu alleen) voor scheikunde. Ze ontdekte de elementen polonium (genoemd naar haar land van herkomst) en radium. Ze is een van de vijf mensen die twee nobelprijzen hebben gewonnen, en de eerste vrouw. In 1914 ging ze samen met haar dochter Irene, die later ook een nobelprijs zou winnen, naar het front in België om daar met een röntgenapparaat gewonden te onderzoeken. Haar schoonzoon, getrouwd met dochter Eve (die een biografie over haar moeder schreef), ontving de nobelprijs voor de vrede als directeur van Unicef.

In Oost-Europa worden veel beroemdheden geëerd met een klein museum in een huis waar men een tijd gewoond heeft. Zo was ik al in twee Poesjkinmuseums, Tsjechov, Tsjaikovski, Tal, Keres. In Nederland is dat minder gebruikelijk. Weliswaar heeft Anne Frank een mooi museum, net als Eise Eisinga, en heeft Max Euwe een eigen centrum, maar meer kan ik niet opnoemen.

Nog geen Jan Wolkershuis, Harry Mulisch, Willem Hermans, Johan Cruijff, Pim Mulier of Thorbecke.

Recent ging een van de zesdelige serie “interview met de geschiedenis” van Arnout Houben over Madame Curie, waarin hij onder meer sprak met haar kleindochter, bijna 100 jaar oud. Ik heb dit verteld aan de medewerkers. Wellicht is in de toekomst deze documentaire, met ondertiteling in het museum te zien.

De volgende dag de laatste bezienswaardigheid die ik wilde zien: Treblinka. Gelukkig was het slecht weer (het regende de hele dag, wellicht de resten van storm Benjamin), zoals het hoort bij een bezoek aan deze vreselijke plek. Het ligt op een uurtje treinen (4,40 euro) en een taxirit van 15 minuten rijden (meer euro) van Warschau en is gratis te bezoeken. Het museum is klein, maar bevat genoeg informatie. Eindelijk gezien hoe het kamp in elkaar zat. Daarnaast veel voorwerpen en verhalen van overlevenden. In het kamp zijn ruim 900.000 Joden vergast (met een dieselgenerator, niet met zyklon B). Vooral Joden uit Polen (Warschau), maar ook uit Frankrijk en de Balkan. Vlak bij het museum is het grote monument met veel stenen, voor elke plaats van waaruit iemand in Treblinka is vergast, staat er een. Er was trouwens ook nog een klein werkkamp, Treblinka 1, waar ruim 2000 Polen en Joden tegelijk zware arbeid moesten verrichten.

De meeste transporten bestonden uit 6000 tot 7000 personen, die achter elkaar, mannen gescheiden van vrouwen en kinderen, in verschillende gaskamers werden vergast. Soms bestond het dodenaantal op 12.000 per dag. Er werkten ongeveer 800 Joden in het kamp. Help bij het uitkleden, bij het leegmaken van de gaskamkers en het verbranden van de lijken, het uithalen van gouden kronen en daarnaast nog vele andere kleine dingen. De meesten hielden het slechts enkele dagen vol. Soms zagen mensen familieleden in de rij om vergast te worden en konden het dan emotioneel niet aan. Aanvankelijk werden de lijken begraven, maar toen de grond ging bewegen, besloot men deze lijken alsnog te verbranden.

Op 2 augustus 1943 vond er een opstand plaats. Enkele honderden Joden slaagden te ontsnappen, waarvan 60 de oorlog overleefden.

Terug in Warschau nog even het cultuurpaleis bezocht, een geschenk van Stalin aan de stad. Er vond een congres plaats, maar in het immense gebouw bevinden zich ook twee theaters, een grote bioscoop en ook Joost moest er zijn. Voor het uitzicht moet je 7,5 euro betalen. Maar in de regen valt er niet zoveel te zien, dus daar zag ik vanaf.

Vrijwel alles van mijn to do lijst heb ik afgewerkt, maar er zijn nog wel een paar andere interessante dingen te zien, bijvoorbeeld het Chopinmuseum of museum over het leven onder het communisme. Een reden om nog een keer terug te komen!