Warschau dag 3

In 25 jaar is Warschau behoorlijk veranderd. In het centrum staan veel wolkenkrabbers, waardoor het een beetje op Rotterdam lijkt. In allerlei opzichten maakt het een moderne indruk. De bussen rijden elektrisch. Er rijden daarnaast ook bussen en er zijn twee metrolijnen. Verder heel veel fietspaden. Aan de Wisla, die in de Karpaten ontspringt en via Krakau door Warschau bij Gdansk in zee uitmondt, zijn stadsstranden aangelegd. Uiteraard en bruisend uitgaansleven, met vele café’s, koffiebars en restaurants (waaronder veel Georgische restaurants, waarom er zoveel zijn in Warschau is mij niet bekend). Men is zich aan het voorbereiden op Halloween. Op veel plaatsen zie je buiten pompoenen liggen en ook in veel winkels is dat het geval. Verder zijn er veel monumenten van gevallen soldaten/verzetshelden of gewone burgers (meestal gefusilleerd). De prijzen zijn wat lager dan in Nederland, maar goedkoop is Warschau zeker niet.

Vandaag met een gids het voormalige Joodse getto bezocht. Startpunt was de enige overgebleven synagoge, helaas in renovatie. Er was nog een synagoge overgebleven, in Praga, de wijk aan de andere kant van de Wisla, maar die is door de Russen vernietigd. Een deel van de muur rondom het getto gezien (hij was vroeger 18 km lang) en wat oude panden, die werelderfgoed worden, zodra ze ietwat zijn opgeknapt. Ook de plek bezocht waar een loopbrug was gebouwd om twee delen van het getto met elkaar te verbinden. Deze was ook te zien in the Pianist. Daaronder reed een tram die het westen van de stad met het oude centrum verbond. Deze tram werd veel gebruikt voor smokkelaars (b.v. door Martin Gray, te zien in de film “for those I loved”). Toen het zuidelijke deel van het getto werd opgeheven omdat er zo weinig Joden meer over waren, werd de brug afgebroken. Veel van de nieuwe gebouwen zijn op een paar meter hoogte gebouwd, boven op het puin van de vernielde gebouwen.

Op 19 april 1943 begon de liquidatie van het overgebleven deel van het getto. In oktober het jaar daarvoor waren ruim 300.000 Joden in Treblinka vermoord, en meer dan 100.000 gestorven van honger en ziektes. Er zaten nog ruim 50.000 mensen in het getto. Het was toen Joods Pasen en de dag voor Hitlers verjaardag. Het verjaardagscadeau bleek een grote fout. Men dacht in een uur of 30 iedereen te kunnen vermoorden, maar de overgebleven Joden hadden zich, met behulp van het ondergrondse Poolse leger, bewapend en vochten terug. Het werd een ongelijke strijd, maar men had zich niet zonder verzet naar de slachtbank laten leiden. Ongeveer 150 Joden ontsnapten.

Daarna naar het Polin museum. (Polin betekent veilige plaats, maar ook gewoon Polen in het Jiddisch). Dit gaat over het Joodse leven in Polen vanaf de 14^e eeuw, toen hier Joden begonnen te arriveren. Dagelijks leven door de eeuwen heen, pogroms, geloof, er is veel te zien. Niet alleen in vitrines, maar ook met vele filmpjes. Een heel goede audiotour. Vanaf de 19^e eeuw, toen het nationalisme overal de kop op stak, waren de Joden globaal in drie groepen verdeeld: de orthodoxen die zich weinig aantrokken van de Polen en hun eigen leven, gebaseerd op het geloof, wilden leiden. De zionisten, die naar Palestina wilden en de joden van de Bundpartij, die zich wilden aanpassen aan het Poolse leven. Omdat ook het antisemitisme de kop opstak (voor het eerst werd dit woord ergens in de tachtiger jaren van de 19^e eeuw genoemd), emigreerden veel Joden. Ruim 2 miljoen naar Amerika, 70.000 naar Palestina. Ook later zouden er nog miljoenen Joden volgen. Bij aanvang van de 2^e Wereldoorlog leefden er ruim 3 miljoen Joden in Polen, van wie er zo;n 300.000 de oorlog overleefden. Velen zouden later, nog naar Palestina of elders emigreren, vooral Palestina werd door de communistische bezetters aangemoedigd. Ook komt het Joodse leven na 1945 aan bod. Op dit moment leven er tussen de 10.000 en 30.000 Joden in Polen, afhankelijk van wat je Joods noemt of wie zich daarmee identificeert.

Een geweldig museum. Ik heb er 3,5 uur doorgebracht en nog lang niet alles gezien. Komt zeker in mijn top 10 van beste musea die ik ooit bezocht heb. ’s Avonds, na weer een Poolse maaltijd (goulash in een brood) genuttigd te hebben, voor de 2^e maal tevergeefs een schaakclub bezocht. Morgen ga ik bellen.